Առաջադրանք, 8-րդ դաս. սեպտեմբերի 14-20-ը

 Առաջադրանք 1

Բագրատունյաց Հայաստանի անկումն ու մասնատումը/ էջ 164-168 պատմել/

Պատասխանել հարցերին.

Ա1 | Հասկացություններ և անուններ

Գագիկ Արծրունի — Վասպուրականի թագավոր, Արծրունիների իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ։ Նրա օրոք կառուցվեց Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին։

Մուշեղ Բագրատունի — Բագրատունիների տոհմի ներկայացուցիչ, Հայաստանի ազդեցիկ իշխաններից։

Գուրգեն Բագրատունի — Բագրատունի իշխան, Տաշիր-Ձորագետի թագավորության հիմնադիր։

Սմբատ Սյունի — Սյունիքի իշխանական տան ներկայացուցիչ, Սյունիքի իշխան։

Սմբատ Զարեհավանցի — Թոնդրակյան շարժման առաջնորդներից մեկը, որը հանդես էր գալիս եկեղեցու և նրա կարգերի դեմ։

Հովհաննես-Սմբատ — Աշոտ III-ի որդին, Բագրատունյաց Հայաստանի թագավոր (1020–1041 թթ.)։

Աշոտ IV — Աշոտ III-ի որդին, Հովհաննես-Սմբատի եղբայրը և Բագրատունյաց Հայաստանի թագավորը։

Գագիկ II — Բագրատունյաց Հայաստանի վերջին թագավորը (1042–1045 թթ.)։

Պետրոս Գետադարձ — Հայոց կաթողիկոս, որը մասնակցեց Բյուզանդիայի հետ բանակցություններին։

Վեստ Սարգիս — ազդեցիկ իշխան և Գագիկ II-ի ժամանակաշրջանի գործիչ, որը կարևոր դեր ունեցավ թագավորի՝ Կոստանդնուպոլիս մեկնելու հարցում։

Վասիլ II — Բյուզանդիայի կայսր, որը վարում էր հայկական թագավորությունների նկատմամբ ընդարձակման քաղաքականություն։

Ենթակա թագավորություններ — Բագրատունյաց Հայաստանի կազմում կամ նրա ազդեցության տակ գտնվող, բայց ներքին ինքնուրույնություն ունեցող թագավորություններ, օրինակ՝ Վասպուրականը, Կարսը, Սյունիքը և Տաշիր-Ձորագետը։

Ա2 | Հիմնական գաղափարներ

ա. Ինչպե՞ս առաջացան ենթակա թագավորությունները։

Բագրատունյաց Հայաստանի թագավորները որոշ իշխանների իրենց տարածքներում թագավորական տիտղոս տվեցին։ Այդպես ստեղծվեցին Վասպուրականի, Կարսի, Սյունիքի և Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունները։ Դրանք անվանապես ընդունում էին Բագրատունիների գերակայությունը, բայց իրականում ունեին մեծ ինքնուրույնություն։

բ. Ինչո՞վ էր պայմանավորված կենտրոնախույս ուժերի ակտիվացումը։

Կենտրոնախույս ուժերի ակտիվացման պատճառներն էին՝

խոշոր ավատատերերի իշխանության և հարստության աճը
իշխանական տների միջև պայքարը
կենտրոնական թագավորական իշխանության թուլացումը
առանձին իշխանների սեփական տարածքները ինքնուրույն կառավարելու ցանկությունը
արտաքին ուժերի՝ հատկապես Բյուզանդիայի միջամտությունը

գ. Ինչո՞վ էին վտանգավոր ենթակա թագավորությունները և Թոնդրակյան շարժումը։

Ենթակա թագավորությունների մեծ ինքնուրույնությունը թուլացնում էր Հայաստանի միասնական կենտրոնական իշխանությունը։ Իսկ Թոնդրակյան շարժումը քննադատում էր եկեղեցու և հասարակական կարգերի մի մասը։ Այդ պատճառով այն կարող էր առաջացնել ներքին անկայունություն և թուլացնել պետության միասնականությունը։

Ա3 | Քննադատական մտածողություն

Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր գայթակղիչ Թոնդրակյան շարժման գաղափարախոսությունը։

Շարժումը գրավիչ էր հատկապես հասարակության այն խավերի համար, որոնք դժգոհ էին եկեղեցու և հարուստ ավատատերերի ունեցած մեծ ազդեցությունից։ Այն առաջարկում էր ավելի պարզ և հավասար հարաբերություններ, ինչի պատճառով գաղափարները արագ տարածվում էին։

Ընդհանրացրո՛ւ։ Ինչո՞ւ Անիի Բագրատունիներին չհաջողվեց ստեղծել կենտրոնաձիգ պետություն։

Բագրատունիներին չհաջողվեց ստեղծել ուժեղ կենտրոնաձիգ պետություն, որովհետև խոշոր իշխաններն ունեին մեծ հարստություն և զորք ու ձգտում էին ինքնուրույնության։ Թագավորական իշխանությունը հաճախ ստիպված էր հաշվի նստել նրանց հետ։ Բացի դրանից, Հայաստանի վրա ճնշում էին գործադրում Բյուզանդիան և այլ արտաքին ուժեր։

Գնահատի՛ր։ Կարելի՞ է արդյոք արդարացնել Տրապիզոնի պայմանագիրը («կտակը»)։

Այն կարելի է բացատրել նրանով, որ Գագիկ II-ը և նրա կողմնակիցները փորձում էին խուսափել ավելի ծանր պատերազմից և պահպանել հայ բնակչության անվտանգությունը։ Սակայն դրա հետևանքով Բագրատունյաց թագավորությունը կորցրեց իր անկախությունը։ Եթե հայկական կողմը կարողանար ունենալ ավելի ուժեղ միասնական բանակ և արտաքին դաշնակիցներ, հնարավոր էր ավելի կոշտ պայմաններ պահանջել կամ դիմադրել Բյուզանդիային։

Ա4 | Փոփոխություն և շարունակականություն

Ինչպե՞ս կփորձեիր Գագիկ II-ին համոզել մեկնել Կոստանդնուպոլիս։

Ես կասեի․ «Թագավոր, եթե մեկնում եք բանակցությունների, կարող եք փորձել խաղաղ ճանապարհով պաշտպանել Հայաստանի և հայ ժողովրդի շահերը։ Բյուզանդիայի հետ բանակցելը հնարավորություն կտա ժամանակ շահել և խուսափել անմիջական պատերազմից»։

Հիմա՝ հակառակը։

«Թագավոր, մի՛ գնացեք Կոստանդնուպոլիս, որովհետև Բյուզանդիան կարող է ձեզ խաբեությամբ պահել այնտեղ և զրկել գահից։ Ավելի լավ է մնալ Հայաստանում և կազմակերպել երկրի պաշտպանությունը»։

Եթե Գագիկ II-ը չգնար բանակցելու, ի՞նչ խնդիրներ կառաջանային։

Կարող էր սկսվել պատերազմ Բյուզանդիայի դեմ։ Հայկական զորքերը ստիպված կլինեին պաշտպանել երկիրը, իսկ ներքին տարաձայնությունների պատճառով միասնական պաշտպանություն կազմակերպելը դժվար կլիներ։

Արդյո՞ք հայկական զորքերը կկարողանային դիմակայել Բյուզանդիային։

Դա դժվար կլիներ։ Բյուզանդիան ուներ մեծ և լավ կազմակերպված բանակ, իսկ հայկական պետությունը ներքուստ թուլացած էր և բաժանված իշխանական տների միջև։ Սակայն միասնական դիմադրության դեպքում հայերը կարող էին երկար ժամանակ դիմադրել։

Առաջադրանք 2

Բագրատունյաց Հայաստանի սոցիալտնտեսական և մշակութային կյանքը/ էջ 170-175 պատմել/

Պատասխանել հարցերին.

Ա1 | Հասկացություններ և անուններ

Հայկական վերածնունդ — Բագրատունյաց ժամանակաշրջանում Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական, կրթական, գիտական և մշակութային կյանքի մեծ վերելքը։

Հովհաննես Դրասխանակերտցի — Հայոց կաթողիկոս և պատմիչ, «Հայոց պատմություն» աշխատության հեղինակ։

Թովմա Արծրունի — պատմիչ, «Պատմություն Արծրունյաց տան» աշխատության հեղինակ։

Անանուն պատմիչ — պատմիչ, որի անունը հայտնի չէ, բայց նրա աշխատությունը կարևոր տեղեկություններ է տալիս Բագրատունյաց Հայաստանի մասին։

Արիստակես Լաստիվերցի — XI դարի պատմիչ, որը նկարագրել է Հայաստանի ծանր վիճակը և օտար նվաճումների հետևանքները։

Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ — XI դարի պատմիչ, «Տիեզերական պատմության» հեղինակ։

Գրիգոր Նարեկացի — մեծ հայ բանաստեղծ, փիլիսոփա և հոգևորական, «Մատյան ողբերգության»՝ «Նարեկի» հեղինակ։

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի — հայ գիտնական, գրող, փիլիսոփա և պետական գործիչ։

Մանուել ճարտարապետ — Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու ճարտարապետը։

Տրդատ ճարտարապետ — միջնադարյան նշանավոր հայ ճարտարապետ, Անիի Մայր տաճարի ճարտարապետը։

Անիի Մայր տաճար — Անի քաղաքում կառուցված մեծ և նշանավոր հայկական եկեղեցի, որի ճարտարապետն էր Տրդատը։

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի — Վասպուրականում՝ Աղթամար կղզում, Գագիկ Արծրունու օրոք կառուցված նշանավոր եկեղեցի։

«Յոթ ազատ արվեստներ» — միջնադարյան կրթության հիմնական առարկաների համակարգը՝ քերականություն, հռետորություն, տրամաբանություն, թվաբանություն, երկրաչափություն, երաժշտություն և աստղագիտություն։

Եռադաշտային համակարգ — հողը երեք մասի բաժանելու և դրանք հերթափոխով մշակելու գյուղատնտեսական համակարգ։

Միջնաբերդ — քաղաքի առավել պաշտպանված մասը, որտեղ գտնվում էին իշխանական կամ թագավորական շինությունները։

Բուն քաղաք (շահաստան) — քաղաքի հիմնական, կենտրոնական մասը, որտեղ բնակվում էին քաղաքացիները և զարգացած էր առևտուրը։

Արվարձաններ — քաղաքի կենտրոնից դուրս գտնվող բնակելի և արհեստագործական տարածքներ։

Ա2 | Հիմնական գաղափարներ

ա. Ի՞նչ մշակութային ձեռքբերումներ ունեցավ Բագրատունյաց Հայաստանը։

Այս շրջանում զարգացան պատմագրությունը, գրականությունը, փիլիսոփայությունը, կրթությունը, արվեստը և ճարտարապետությունը։ Գրվեցին կարևոր պատմական աշխատություններ։ Մեծ զարգացում ապրեց հոգևոր գրականությունը։ Ստեղծագործեցին Գրիգոր Նարեկացին և Գրիգոր Մագիստրոսը։ Կառուցվեցին բազմաթիվ եկեղեցիներ ու վանքեր, այդ թվում՝ Անիի Մայր տաճարը և Աղթամարի Սուրբ Խաչը։

բ. Ինչո՞ւ ենք մշակութային զարթոնքը համարում հայկական վերածնունդ։

Որովհետև այդ ժամանակ մեծ զարգացում ապրեցին ոչ միայն մշակույթը, այլև կրթությունը, գիտությունը, քաղաքները, արհեստներն ու առևտուրը։ Ստեղծվեցին բազմաթիվ նոր գրական և ճարտարապետական արժեքներ։

գ. Ինչո՞վ էր առանձնանում Բագրատունյաց շրջանի պատմագրությունը։

Նախորդ շրջանի համեմատ պատմիչներն ավելի շատ էին անդրադառնում իրենց ժամանակի քաղաքական, տնտեսական և հասարակական իրադարձություններին։ Նրանք նկարագրում էին ոչ միայն պատերազմներն ու թագավորներին, այլև ժողովրդի կյանքը, քաղաքների զարգացումը, եկեղեցական և հասարակական խնդիրները։

Ա3 | Քննադատական մտածողություն

Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչպե՞ս էր առևտրի, արհեստների ու քաղաքների զարգացումն ազդում կրթության վրա։

Քաղաքների և առևտրի զարգացումը մեծացնում էր կրթված մարդկանց պահանջը։ Առևտրականներին և արհեստավորներին անհրաժեշտ էին կարդալու, գրելու և հաշվելու գիտելիքներ։ Դրա պատճառով զարգանում էին դպրոցները և կրթությունը։

Ընդհանրացրո՛ւ։ Ինչո՞ւ էր թագավորի իշխանությունը ավատատերերի նկատմամբ սահմանափակ։

Ավատատերերն ունեին մեծ կալվածքներ, հարստություն և սեփական զինված ուժեր։ Նրանք կարող էին ինքնուրույն որոշումներ ընդունել և հաճախ ձգտում էին մեծացնել իրենց իշխանությունը։ Այդ պատճառով թագավորը միշտ չէր կարող լիովին վերահսկել նրանց։

Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ խնդիրներ էին քննարկվում պատմագրության մեջ։

Պատմիչները քննարկում էին պատերազմները, օտար նվաճումները, թագավորների և իշխանների գործունեությունը, եկեղեցու դերը, հասարակության խնդիրները և երկրի քաղաքական վիճակը։

Ինչո՞վ էր առանձնանում Ստեփանոս Ասողիկի «Տիեզերական պատմությունը»։

Այն ընդգրկում էր ոչ միայն Հայաստանի, այլև աշխարհի տարբեր ժողովուրդների ու երկրների պատմությունը։ Ասողիկը իր աշխատության մեջ փորձել է պատմական իրադարձությունները ներկայացնել ավելի լայն՝ համաշխարհային տեսանկյունից։

Ա4 | Փոփոխություն և շարունակականություն
Պատկերացրո՛ւ, որ դու կաթողիկոս Հովհաննես Դրասխանակերտցուն օգնող հոգևորական ես։ Քեզ հանձնարարված է նկարագրել քրիստոնեական բարոյականությունն անտեսելու հետևանքները։ Ինչպե՞ս ցույց կտայիր բարոյական անկման և պետության կործանման կապը: Իսկ գուցե կհակաճառե՞ս այս մտքին։

Ես կասեի, որ եթե հասարակության մեջ մարդիկ չեն պահպանում բարոյական արժեքները, աճում են անարդարությունը, վեճերը և փոխադարձ անվստահությունը։ Դրա հետևանքով մարդիկ ավելի քիչ են մտածում պետության ընդհանուր շահերի մասին։ Իսկ ներքին բաժանումները կարող են թուլացնել պետությունը և հեշտացնել արտաքին թշնամիների հարձակումները։

Մասամբ կարող եմ հակաճառել։ Պետության կործանումը միայն բարոյական անկմամբ բացատրելը ճիշտ չէ։ Դրա վրա ազդում են նաև քաղաքական, տնտեսական և ռազմական պատճառները, ներքին իշխանական պայքարը և արտաքին թշնամիների հարձակումները։ Ուստի պետության թուլացումը սովորաբար մի քանի պատճառների արդյունք է։

Ամփոփիչ հարցեր

I. Պատասխանել հարցերին.

1. Ո՞ր թվականին Աշոտ Բագրատունին նշանակվեց Հայաստանի կառավարիչ և սպարապետ։
Աշոտ Բագրատունին Հայաստանի կառավարիչ և սպարապետ նշանակվեց 855 թ.։

2. Ո՞ր թվականին Աշոտ Բագրատունին դարձավ «իշխանաց իշխան»։
Նա «իշխանաց իշխան» դարձավ 862 թ.։

3. Ո՞ր թվականին Աշոտ Բագրատունին հայոց նախարարների համագումարում հռչակվեց հայոց թագավոր։
Նա հայոց թագավոր հռչակվեց 869 թ.։

4. Ո՞ր թվականին և որտե՞ղ Աշոտ Բագրատունին օծվեց հայոց թագավոր։
Աշոտ I-ը թագավոր օծվեց 885 թ. Բագարանում։

5. Ո՞ր թվականին տեղի ունեցավ Սևանի «ծովամարտը»։
Սևանի «ծովամարտը» տեղի ունեցավ 921 թ.։

6. Ինչո՞ւ 855 թ. հետո արաբական խալիֆայությունը սկսեց Հայաստանի կառավարիչներ նշանակել հայ նախարարներից։
Քանի որ հայ նախարարները մեծ հեղինակություն ունեին ժողովրդի շրջանում, և նրանց միջոցով խալիֆայությունը փորձում էր ավելի հեշտ կառավարել Հայաստանը և կանխել ապստամբությունները։

7. Ի՞նչ իմաստ ուներ 862 թ. Աշոտ Բագրատունուն «իշխանաց իշխան» կոչելը։
Դա նշանակում էր, որ Աշոտը դարձել էր Հայաստանի ամենաազդեցիկ իշխաններից մեկը և ղեկավարում էր մյուս նախարարներին։ Դա կարևոր քայլ էր դեպի Հայաստանի ինքնուրույնություն և հետագայում թագավորության վերականգնում։

8. Ինչպե՞ս բացատրել, որ 885 թ. խալիֆը և Վասիլ I-ը գրեթե միաժամանակ ճանաչեցին Հայաստանի անկախությունը։
Երկուսն էլ ցանկանում էին ունենալ Հայաստանի աջակցությունը և կանխել մյուս կողմի ազդեցության ուժեղացումը։ Այդ պատճառով նրանք ճանաչեցին Աշոտ I-ի թագավորությունը։

9. Ինչո՞ւ 914 թ. Սմբատ I-ի մահապատժից հետո թագավորության լինել-չլինելու հարցը դարձավ շատ կարևոր։
Սմբատ I-ի մահից հետո Հայաստանը կորցրեց իր թագավորին և հայտնվեց ծանր վիճակում։ Արաբական զորքերը փորձում էին վերականգնել իրենց իշխանությունը, իսկ երկրի ներսում կային պառակտումներ։

10. Ինչո՞ւ 961 թ. Անին մայրաքաղաք հռչակելը կարևոր էր։
Անին գտնվում էր կարևոր առևտրական ճանապարհների վրա և կարող էր դառնալ երկրի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնը։ Այն նաև ամրապնդեց կենտրոնական իշխանությունը։

11. Ժամանակագրական շղթա

1. 855 թ. — Աշոտ Բագրատունին նշանակվեց Հայաստանի կառավարիչ և սպարապետ։
2. 862 թ. — Աշոտը դարձավ «իշխանաց իշխան»։
3. 869 թ. — հայ նախարարները Աշոտին հռչակեցին հայոց թագավոր։
4. 885 թ. — Աշոտ I-ը թագավոր օծվեց Բագարանում։
5. 914 թ. — Սմբատ I-ը մահապատժի ենթարկվեց։
6. 924 թ. — Աշոտ II Երկաթը հաղթեց Սևանի մոտ արաբական զորքերին։

12. Որո՞նք էին ենթակա թագավորությունները։

Քարտեզի վրա պետք է նշել՝

1. Վասպուրականի թագավորություն — 908 թ.
2. Կարսի թագավորություն — 963 թ.
3. Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն — 978 թ.
4. Սյունիքի թագավորություն — 987 թ.

13. Ինչպե՞ս է 1022 թ. Տրապիզոնի պայմանագիրը կապված 1045 թ. Անիի անկման հետ։
1022 թ. պայմանավորվածությունների արդյունքում Հայաստանը աստիճանաբար ավելի մեծ կախվածության մեջ ընկավ Բյուզանդիայից։ Բյուզանդիան հետագայում օգտագործեց այդ իրավիճակը և 1045 թ. վերացրեց Անիի թագավորությունը։

14. Համեմատիր Աշոտ I-ի և Սմբատ I-ի քաղաքականությունը։

Աշոտ I Սմբատ I
Վերականգնեց Հայոց թագավորությունը
Պաշտպանեց թագավորությունը արտաքին շնամիներից
Ամրապնդեց կենտրոնական իշխանությունը
Փորձեց պահպանել երկրի միասնությունը
Վարեց հավասարակշռված արտաքին քաղաքականություն Պայքարեց արաբական զորքերի դեմ
Ձգտեց միավորել նախարարներին
Բախվեց նաև ներքին հակասությունների

15. Ի՞նչ է «հավասարակշռված քաղաքականությունը» Աշոտ I-ի և Սմբատ I-ի օրինակով։
Դա նշանակում էր միաժամանակ հաշվի նստել հարևան հզոր պետությունների՝ Արաբական խալիֆայության և Բյուզանդիայի հետ՝ փորձելով չընկնել որևէ մեկի լիակատար ազդեցության տակ և պահպանել Հայաստանի ինքնուրույնությունը։

16. Ինչո՞ւ 908 թ. Վասպուրականի թագավորության ստեղծումը թուլացրեց Բագրատունյաց պետությունը։
Հայաստանում առաջացավ ևս մեկ ինքնուրույն թագավորություն։ Դրա հետևանքով երկրի քաղաքական ուժերը բաժանվեցին, և կենտրոնական իշխանությունը դարձավ ավելի թույլ։

17. Ինչո՞ւ Կարսի և Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունները կենտրոնական իշխանության թուլացման նշան էին։
Քանի որ Հայաստանի տարբեր հատվածներում առանձին թագավորություններ էին ստեղծվում, որոնք ունեին սեփական իշխանություն։ Սա մեծացնում էր երկրի մասնատվածությունը։

18. Ինչո՞ւ Սյունիքի թագավորությունն ավելի երկար գոյատևեց։
Սյունիքը աշխարհագրականորեն ավելի պաշտպանված էր լեռնային տարածքով։ Բացի դրանից, Սյունիքի իշխանները կարողացան պահպանել իրենց ներքին ինքնուրույնությունը և ավելի քիչ ենթարկվել արտաքին ճնշմանը։

19. Ի՞նչ ընդհանուր և տարբեր գծեր ունեին Թոնդրակյան և Պավլիկյան շարժումները։
Երկուսն էլ քննադատում էին պաշտոնական եկեղեցու որոշ դրույթներ և դեմ էին եկեղեցական ու հասարակական որոշ կարգերին։

Տարբերությունն այն էր, որ Պավլիկյան շարժումն առաջացել էր ավելի վաղ՝ Բյուզանդական կայսրության տարածքում, իսկ Թոնդրակյան շարժումը տարածվեց Հայաստանում և հատկապես ուժեղ էր X–XI դարերում։

20. Ինչո՞ւ 1045 թ. Անիի թագավորության անկումը պայմանավորված էր և՛ ներքին, և՛ արտաքին պատճառներով։
Ներքին պառակտումները թուլացրել էին պետությունը, իսկ Բյուզանդիան օգտվեց այդ թուլությունից և ռազմական ու քաղաքական ճնշում գործադրեց Հայաստանի վրա։ Այս երկու գործոնները միասին հանգեցրին թագավորության անկմանը։

21. Գնահատիր Աշոտ III-ի՝ Անին մայրաքաղաք դարձնելու որոշումը։
Այդ որոշումը հիմնավորված էր, քանի որ Անին ուներ լավ աշխարհագրական դիրք, զարգացած առևտուր և պաշտպանական մեծ հնարավորություններ։ Այն դարձավ Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կարևոր կենտրոն։

22. Արդարացի՞ էր Գագիկ I-ի քաղաքականությունը կենտրոնախույս իշխանների նկատմամբ։
Գագիկ I-ը փորձում էր սահմանափակել կենտրոնախույս իշխանների ձգտումները և պահպանել երկրի միասնությունը։ Այդ քաղաքականությունը նպաստում էր կենտրոնական իշխանության ամրապնդմանը, թեև այն միշտ չէր լուծում բոլոր հակասությունները։

23. Ի՞նչ դեր խաղաց կրոնական գործոնը։
Եկեղեցու միասնությունը նպաստում էր ժողովրդի և պետության միասնությանը։ Կաթողիկոսական կենտրոնի տեղափոխությունը հնարավորություն տվեց ավելի լավ կապ հաստատել քաղաքական և հոգևոր իշխանությունների միջև։ Եկեղեցին նաև կարևոր դեր ուներ կրթության և մշակույթի զարգացման մեջ։

24. Կարո՞ղ ենք 885 թ. վերականգնված թագավորությունը լիովին անկախ համարել։
Այո՛, այն ուներ իր թագավորը և ներքին կառավարման համակարգը, սակայն լիակատար անկախությունը հարաբերական էր, քանի որ Հայաստանը դեռ ստիպված էր հաշվի նստել Արաբական խալիֆայության և Բյուզանդիայի հետ։

25. Որքա՞ն փոխեց Սևանի հաղթանակը Հայաստանի դիրքը։
Սևանի հաղթանակը մեծ նշանակություն ունեցավ, որովհետև ցույց տվեց, որ Հայաստանը կարող էր ռազմականորեն դիմադրել արաբական զորքերին։ Այն ամրապնդեց Աշոտ II-ի հեղինակությունը և նպաստեց Հայաստանի անկախության պահպանմանը։

26. «Աշոտ Բագրատունուց մինչև Անիի անկումը»

855 թ. — Աշոտ Բագրատունին դարձավ Հայաստանի կառավարիչ և սպարապետ։
885 թ. — վերականգնվեց Հայոց թագավորությունը, և Աշոտ I-ը թագավոր օծվեց։
914 թ. — Սմբատ I-ը մահապատժի ենթարկվեց։
924 թ. — Աշոտ II Երկաթը հաղթեց Սևանի ճակատամարտում։
961 թ. — Անին դարձավ մայրաքաղաք։
1045 թ. — Անիի Բագրատունյաց թագավորությունը վերացավ։

27. Երևակայական երկխոսություն

Աշոտ II Երկաթ․ — Իմ ժամանակ ամենամեծ խնդիրներից մեկը արաբական զորքերի դեմ պայքարն էր։ Պետք էր պահպանել Հայաստանի անկախությունը։

Գագիկ I․ — Իմ ժամանակ արտաքին վտանգը փոքրացել էր, բայց մեծ խնդիր էր ներքին միասնությունը պահպանելը։

Աշոտ II․ — Ես ստիպված էի ամրապնդել բանակը և պայքարել արտաքին թշնամու դեմ։

Գագիկ I․ — Իսկ ես փորձում էի սահմանափակել իշխանների ինքնուրույն ձգտումները և ուժեղացնել կենտրոնական իշխանությունը։

Աշոտ II․ — Ուրեմն մեր խնդիրները տարբեր էին, բայց նպատակը նույնն էր՝ պահպանել և ամրապնդել Հայաստանը։

28. Կարճ շարադրություն՝ «Ինչո՞ւ կործանվեց Բագրատունյաց թագավորությունը»
Բագրատունյաց թագավորությունը կործանվեց մի քանի պատճառների հետևանքով։ 908 թ. ստեղծվեց Վասպուրականի թագավորությունը, իսկ հետագայում՝ 963 թ. Կարսի, 978 թ. Տաշիր-Ձորագետի և 987 թ. Սյունիքի թագավորությունները։ Դրա հետևանքով Հայաստանը քաղաքականապես մասնատվեց, և կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ։

1022 թ. Հայաստանը ավելի մեծ կախվածության մեջ ընկավ Բյուզանդիայից։ Բյուզանդիան օգտվեց Հայաստանի ներքին պառակտվածությունից և շարունակեց իր ճնշումը։

Վերջապես 1045 թ. Բյուզանդիան գրավեց Անին և վերացրեց Բագրատունյաց թագավորությունը։ Այսպիսով, թագավորության անկման պատճառներն էին ներքին պառակտվածությունը, ենթակա թագավորությունների առաջացումը և Բյուզանդիայի արտաքին ճնշումը։

29. Ստեղծի՛ր ժամանակագրական քարտեզ-սխեմա, որտեղ ցույց կտաս Բագրատունյաց Հայաստանի մասնատումը 908-987 թթ. և Բյուզանդիայի առաջխաղացումը մինչև 1045 թ.։

30. Հորինի՛ր 8-10 հարցից բաղկացած թեստ Բագրատունյաց շրջանի մշակույթի մասին՝ ներառելով Գրիգոր Նարեկացուն (951-1003), Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունուն (990-1058), Անիի Մայր տաճարը և Աղթամարի Սուրբ Խաչը։

1. Ո՞վ է «Մատյան ողբերգության» («Նարեկ») ստեղծագործության հեղինակը։
ա) Ասողիկ
բ) Գրիգոր Նարեկացի
գ) Գրիգոր Մագիստրոս
դ) Թովմա Արծրունի

2. Ո՞ր դարերում է ապրել Գրիգոր Նարեկացին։
ա) VIII–IX
բ) IX–X
գ) X–XI
դ) XII–XIII

3. Ո՞վ էր Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին։
ա) Միայն զորավար
բ) Գիտնական, գրող, փիլիսոփա և պետական գործիչ
գ) Միայն ճարտարապետ
դ) Թագավոր

4. Ո՞վ է Անիի Մայր տաճարի ճարտարապետը։
ա) Մանուել
բ) Տրդատ
գ) Աշոտ
դ) Գագիկ

5. Որտե՞ղ է գտնվում Սուրբ Խաչ եկեղեցին։
ա) Անիում
բ) Սևանում
գ) Աղթամար կղզում
դ) Կարսում

6. Ո՞վ է Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու ճարտարապետը։
ա) Տրդատ
բ) Մանուել
գ) Գրիգոր Նարեկացի
դ) Ասողիկ

7. Ի՞նչ էր «յոթ ազատ արվեստների» համակարգը։
ա) Ռազմական պատրաստության ծրագիր
բ) Միջնադարյան կրթության հիմնական առարկաների համակարգ
գ) Եկեղեցական տոների համակարգ
դ) Ճարտարապետական ոճ

8. Ինչո՞ւ Բագրատունյաց ժամանակաշրջանը համարվում է հայկական վերածննդի շրջան։
ա) Միայն պատերազմների պատճառով
բ) Քանի որ զարգացան մշակույթը, կրթությունը, գիտությունը, քաղաքները և արհեստները
գ) Քանի որ վերացավ առևտուրը
դ) Քանի որ փակվեցին դպրոցները

Պատասխաններ՝
1․ բ
2․ գ
3․ բ
4․ բ
5․ գ
6․ բ
7․ բ
8․ բ